Politieke Economie – Bas Jacobs

Vergrijzing en het conflict tussen de generaties

with 9 comments

Vandaag hield ik een voordracht in de stadsschouwburg bij Wish you were here, georganiseerd door Toneelgroep Amsterdam.  Het gaat over het conflict tussen de generaties.

Er is een beroemd gezegde dat luidt: als je jong bent en niet progressief bent geweest, dan heb je geen hart gehad. En als je oud bent en niet conservatief bent geworden, dan heb je geen verstand gehad. Als dit gezegde waar is, dan loopt het slecht af met de vergrijzing in Nederland.

Stel dat we ons verplaatsen naar Nederland in 2050. Hoe ziet Nederland er dan uit? Ik heb daarvoor een scenario bedacht. Dit is een scenario, geen werkelijkheid, alhoewel ik wel mijn best heb gedaan het enigszins realistisch te maken. De belangrijkste aanname is dat we alles op zijn beloop hebben gelaten en niets hebben gedaan. Wat gebeurt  er dan?

De bevolking is gaan krimpen. De steden groeien nog wel, maar het platteland is in hoog tempo aan het leeglopen. In de uithoeken van het land bevinden zich grote concentraties ouderen, terwijl de jongeren massaal de wijk hebben genomen naar de randstad.

Ouderen zijn alomtegenwoordig. In 2050 zijn er 4,5 miljoen ouderen (65+) in Nederland, terwijl er nog maar 9½ miljoen 20-65 jarigen zijn. Een gemiddelde 65 jarige wordt maar liefst 89 jaar oud. In 2010 was dat nog 81 jaar. Nederland is grijs geworden. En chagrijnig.

Het is prachtig dat mensen ouder en vooral ook gezonder oud worden. Alleen zijn de baten van het ouder worden privaat en de kosten daarvan publiek. Ouderen gaan bakken met publiek geld kosten. Niet alleen moet er in 2050 voor 4,5 miljoen ouderen een AOW-uitkering zijn – bijna het dubbele van 2011. Daar zullen we in 2050 zo’n 9 procent van het nationale inkomen aan gaan uitgeven. Nederland geeft ook een kwart tot een derde van het nationale inkomen aan gezondheidszorg uit zolang de kostenexplosie in de zorg doorzet. Twee tot drie keer zoveel als in 2011. Dat komt doordat de medische technologie voortschrijdt; iedereen krijgt steeds betere medicijnen en behandelingen. En geen politicus haalt het in zijn hoofd het zorgpakket te verkleinen of hogere eigen betalingen te bepleiten op straffe van groot electoraal verlies.

De pensioenfondsen zijn in 2050 ook bijna leeggegeten. Terwijl iedereen aan het begin van deze eeuw nog dacht dat Nederland het beste pensioensysteem ter wereld had. Inderdaad, in 2010 had Nederland na IJsland en Griekenland het meest riante pensioensysteem van de OESO. Maar zelfs met een belegd vermogen van 800 miljard in 2010 hadden we honderden miljarden te weinig gespaard om alle pensioenbeloften gestand te kunnen doen. Diegenen die in 2050 met pensioen gaan, krijgen — als ze mazzel hebben — misschien nog 30 procent van het gemiddeld verdiende salaris aan pensioen, in plaats van de ooit beloofde 70 procent.

Hoewel de jongeren nauwelijks politieke macht hebben, hebben ze wel economische macht. Arbeid is schaars geworden, kapitaal (pensioenvermogen) is overvloedig aanwezig. Op die manier komt er via de markt herverdeling tot stand van oud naar jong. De pensioenfondsen proberen met man en macht zich in te dekken tegen de dalende rentes door steeds riskanter te gaan beleggen. Helaas was het gevolg dat grote delen van het pensioenvermogen daardoor verdampten. Door de schaarste op de arbeidsmarkt is er veel looninflatie ontstaan. Handen aan het bed zijn nauwelijks te krijgen. Net als leraren voor de klas. Het leven voor ouderen wordt door de stijgende (loon-)inflatie steeds duurder, terwijl hun inkomens achterblijven. Ook dalen de huizenprijzen, met name op het platteland. De ouderen proberen nu via een bittere politieke strijd hun koopkracht te behouden door hogere belastingen en pensioenpremies te bedingen bij overheid en pensioenfondsen.

Ouderen hebben zich decennialang succesvol verzet tegen maatregelen om het tij te keren. Dat begon al eind jaren 90 van de vorige eeuw toen het eindloonpensioen werd omgezet in een middelloonpensioen. Aan het begin van de jaren 2000 konden babyboomers nog allemaal met VUT op kosten van de jongeren. De fiscalisering van de AOW was net niet het politieke waterloo van Wouter Bos geworden, maar is in de decennia daarna nooit echt doorgezet. De geplande verhoging van de AOW-leeftijd in 2020 ging uiteindelijk niet door omdat de de PVV in 2015 de verkiezingen won en de grootste partij werd. Die partij heeft tot 2030 alle ingrepen in de arbeidsmarkt en ontslagrecht weten te voorkomen. Daarnaast zijn de sociale partners er tijdens de economische crisis van 2008-2011 in geslaagd een pensioenakkoord te smeden waarin – zoals voorspeld door Sweder van Wijnbergen – een tijdbom werd geplaatst onder de solidariteit tussen de generaties. De oudere generaties bleven zich verzetten tegen hogere private bijdragen in de zorg en meer private financiering van bepaalde zorg, ook al hadden ze daar wel het inkomen en/of vermogen voor.

De belasting- en premiedruk is inmiddels opgelopen naar maar liefst 65 procent van het bbp – hoger dan in de tijd van de volledig ontspoorde sociale zekerheid van de jaren 70 van de vorige eeuw. (De overheid is toen enige decennia in de weer geweest om dat beest weer in zijn hok te krijgen.)

Door de enorme belastingdruk is de economie volledig stil komen te staan. De economische groei is weggevallen. Het arbeidsaanbod neemt al af door het grote aantal mensen dat met pensioen is gegaan. De hoge belastingen maken het voor de resterende werknemers geen pretje meer om te werken. Jongeren ontworstelen zich in hoog tempo aan het keurslijf van de CAO’s door een bedrijf te starten of zzp-er te worden. Sommige kansrijke jongeren zien het helemaal niet meer zitten en migreren naar, demografisch bezien, groenere landen, waar de belastingen lager zijn en de voorzieningen voor gezinnen met kinderen beter.

Hoewel iedereen had gehoopt dat er veel meer ouderen nog bleven werken, is dat steeds maar niet gelukt omdat de ouderen systematisch alle veranderingen blijven blokkeren in de arbeidsmarkt. Daardoor leidt de enorme krapte op de arbeidsmarkt er niet toe dat meer ouderen aan het werk zijn geraakt, maar wel dat de lonen door grote schaarste zijn blijven stijgen. Geen werkgever wil ouderen inhuren zolang de loonkosten zo hoog en ontslagbescherming zo sterk blijven.

Ook werd er niet slimmer gewerkt. De onderwijsuitgaven werden jaren verdrongen, omdat hogere zorguitgaven altijd prioriteit hadden boven hogere onderwijsinvesteringen. Daardoor blijft de arbeidsproductiviteit al jaren achter en wordt Nederland armer.

De jongeren voelen zich in 2050 in de steek gelaten omdat zij voor alle kosten van de AOW, aanvullende pensioenen en zorg opdraaien. Maar ook omdat zij zelf niet meer kunnen rekenen op een fatsoenlijke oudedagsvoorziening en er geen geld meer is voor onderwijs en kinderopvang. De ouderen weten – gezien hun grote politieke macht – alle beslissingen steeds in hun voordeel te draaien.

Niet alleen draait de economie slechter, maar er ontstaan ook grotere sociale problemen. Door bezuinigingen op  de onderwijsuitgaven groeit een nieuwe onderklasse van laaggeschoolde kansarmen. Ondanks alle strenge wet- en regelgeving om illegale migratie te stoppen, neemt de vraag naar illegaal zwart werk gigantisch toe door de enorme stijging van de belastingdruk. Daarnaast is het ondoenlijk om zonder officiële arbeidsmigratie in alle arbeidsmarkttekorten te voorzien; de tekorten in de zorg kunnen anders niet worden opgevangen.

Het conflict tussen de generaties is volledig losgebarsten. De jongere generaties betalen zich blauw aan alle belastingen en premies. Maar zij zijn niet opgewassen tegen het enorme electorale belang van de ouderen. Nederland is in een gerontocratie veranderd: een democratie waarin de ouderen altijd de meerderheid van stemmen hebben.

De jongeren hebben zich jarenlang in volstrekte desinteresse afwezig gehouden in het politieke debat. Om Hirschman aan te halen: ze hebben gekozen voor exit, in plaats van voice: ze zijn weggelopen in plaats van hun stem te laten horen. Toen alle beslissingen in hun nadeel werden genomen hoorde en zag je nergens jongeren, behalve een enkeling: een oplettende groep ambtenaren, een nooit echt tot opbloei gekomen Alternatief Voor Vakbond, of een enkele economiehoogleraar, die de bui zag hangen.

In 2050 is kortom, de solidariteit tussen generaties opgeblazen in de collectieve voorzieningen. Kinderen van rijke babyboomers ontvingen nog grote erfenissen en huizen.  Maar de overgrote meerderheid van die generatie heeft geen erfenis en moet weer voor ouders zorgen omdat de publieke zorgvoorzieningen te karig zijn geworden. Vrouwen gaan dan weer terug naar het aanrecht om te zorgen, niet alleen voor eigen kinderen, maar ook voor ouders. En arme kinderen kunnen niet meer studeren, omdat te weinig geld beschikbaar is gesteld voor het onderwijs. Het conflict tussen de generaties krijgt dan een hele wrange nasmaak; juist de arme ouderen en arme jongeren worden de dupe.

Dit is maar een scenario. Het is niet de waarheid. Maar het scenario kan wel werkelijkheid worden. Door een generatieconflict zal uiteindelijk iedereen slechter af zijn. Door de gigantische publieke herverdeling van middelen, zal heel veel geld terecht komen bij ouderen die dat gezien hun pensioeninkomen, hun vermogen in hun huis en hun spaargeld die overheidssteun niet per se nodig hebben. Ouderen hebben decennialang hun verworven rechten met hand en tand verdedigd vaak uit angst proberen te behouden wat ze hadden. En vaak met een misplaatst beroep op de eigen verantwoordelijkheid en solidariteit.

Maar die eigen verantwoordelijkheid gold alleen voor de jongeren, die moesten meer voor zichzelf zorgen, opdat ouderen langer en beter door de staat konden worden verzorgd. Ook al konden vele ouderen vaak nog best wat langer doorwerken, al dan niet part-time en tegen een wat lager salaris. Die solidariteit was volstrekt eenzijdig: jong moest solidair met oud zijn, niet omgekeerd. Maar solidariteit vereist wederkerigheid en aan die wederkerigheid heeft het vaak ontbroken.

Voorzieningen voor zorg en pensioen zijn bedoeld om mensen een waardige oude dag zonder armoede en gezondheidsproblemen te geven. Die voorzieningen zijn niet bedoeld als een verworven recht om soms bijna een derde van het leven op kosten van de samenleving te worden verzorgd. Eigen verantwoordelijkheid en wederkerigheid betekenen dat iedereen, jong én oud, die nog een bijdrage kan leveren aan de instandhouding van onze voorzieningen dat ook moet doen om te voorkomen dat de ouderen die dat niet meer kunnen aan hun lot worden overgelaten. De les van het donkere scenario is dat er geen vrijheid is zonder verantwoordelijkheid. En er bestaat ook geen solidariteit zonder wederkerigheid.

Als je jong bent en niet progressief bent geweest, dan heb je geen hart gehad. En als je oud bent en niet conservatief bent geworden, dan heb je geen verstand gehad. Zo gaat de zegswijze. Maar als dit zou kloppen, dan kan ook zo maar het donkere scenario bewaarheid worden. Het zou goed zijn als jongeren wat meer verstand krijgen; ophouden naïef te geloven dat alles vanzelf goed komt. Ophouden met zich af te wenden van de publieke zaak. En het zou goed zijn als ouderen weer wat meer hart krijgen; om in te zien dat de angst voor aantasting van verworven rechten een generatieconflict kan veroorzaken. En daar is uiteindelijk niemand bij gebaat.

Verantwoording

De demografische cijfers kunnen worden gevonden bij het CBS op www.statline.nl.

Cijfers voor diverse uitgavencategorieën kunnen worden teruggevonden in de CPB-studie Vergrijzing Verdeeld.

Van de zorguitgaven heb ik een extrapolatie gemaakt op basis van de groei van het uitgavenaandeel van 6% in 2000 naar 10,2% in 2011. (Het CPB neemt aan dat de zorguitgaven – afgezien van demografie – net zo hard groeien als de economie, waardoor de zorguitgaven in haar basisprojectie op zo’n 14 procent uitkomt.  Dit is volstrekt onrealistisch en niet in lijn met de feitelijke groei van de zorguitgaven, die al jaren tweemaal zo hoog is als de economische groei.)

Ik heb eerder een vergelijkbaar scenario van een vergrijzingsconflict geschreven:  Jacobs, Bas (2006), “De Politieke Economie van de Vergrijzing en het Conflict tussen de Generaties“, in: Dolf van den Brink en Frank Heemskerk (eds) (2006), De Vergrijzing Leeft, Amsterdam: Bert Bakker, 13-46.

De top drie van meeste riante pensioensystemen in de OESO (1. Griekenland, 2. IJsland, 3. Nederland) komt uit OECD (2011), Pensions at a Glance, Parijs: OECD. Verder heb ik hier eerder over het pensioenakkoord geschreven.

Written by basjacobs

16 oktober 2011 bij 18:49

Geplaatst in Uncategorized

9 Reacties

Subscribe to comments with RSS.

  1. nou nu zijn we helemaal fucked !ik ga in het bos wonen ,zoek het allemaal maar uit met de klotenzooi!

    Erik Bakker (@Bakkerie)

    16 oktober 2011 at 23:35

  2. […] Erik Bakker schrijft de volgende reactie op mijn vorige blog: […]

  3. Je slaat de spijker op zijn kop, we waren een fatsoenlijk land helaas glijden we af naar een bananen republiek rijker meer arm minder geld voor jong en oud we kunnen niet zonder elkaar.het wordt tijd dat we elkaar weer vinden d keeskamp

    d keeskamp

    17 oktober 2011 at 15:17

  4. Klinkt bekend dit verhaal. Jongeren zitten alleen helemaal niet te wachten op lidmaatschap van een vakbond of politieke partij. Zie daarvoor bijvoorbeeld het interview met Joop Hazenberg: http://www.rtl.nl/components/financien/rtlz/nieuws/2011/40/De-Euroshow-vrijdag-op-RTLZ.xml. En het is ook niet verwonderlijk. De huidige minister van integratie heeft wel eens gezegd dat Den Haag kleurrijke figuren vergrijst. Hij zei dit destijds over Balkenende dat Den Haag als een wasmachine werkte waarin iedereen door elkaar op negentig graden gewassen werd en daardoor deze dezelfde kleur grijs kreeg. Op dit soort vergrijzing zit niemand te wachten, zeker voor de toekomst hoopvolle jongeren niet.
    Het probleem is de middelmatigheid van wat Den Haag en de instituties te bieden hebben. Een aantal jaar geleden zag ik een groep vrouwen bij Pauw & Witteman zitten toen er werd gepleit voor een quotum voor vrouwen in de top. Die uitzending is me altijd bijgebleven. De beste vrouwen kwamen vragen om het meest armoedige politieke antwoord, omdat het het meest in lijn is met de middelmatigheid die er uit spreekt. Uit dit soort voorstellen zal nooit het soort elite opstaan die Nederland uit de huidige sociaal-politieke impasse haalt. ik verwacht van mensen die zich met de top menen te kunnen meten dat ze een plan hebben over waar het met Nederland naar toe moet en dat niet een zuiver eigenbelang reflecteert. Dat is mijn bezwaar tegen een quotum.
    Het antwoord op het probleem dat in deze blog wordt geschetst is dat ouderen en jongeren over de grenzen van hun eigenbelang heen gaan kijken. Dit is ook in het belang van de ouderen zelf. Het kunnen daarom niet alleen jongeren zelf zijn die worden aangesproken, het moeten ook in de instituties onvertegenwoordigde en vitale ouderen zijn die naar voren stappen en voor dit belang opkomen. Ouderen moeten namelijk ook onderlinge solidariteit gaan zien. Jongeren kunnen dit namelijk niet afdwingen, maar er alleen medevormgever van zijn. Het vraagt alleen om de meest kleurrijke geesten die onze tijd te bieden heeft en die dit op het spel durven zetten in de wasmachine die ‘Den Haag’ heet.

    Bob Bouw

    17 oktober 2011 at 15:21

  5. Ik zie steeds meer ouderen zich verzetten tegen het gebrek aan solidariteit tussen generaties. Een onderzoek naar de combinatie van zorg en pensioen is ook al gestart. Dit verhaal helpt bij de acceptatie van verandering.

    Wil Post

    17 oktober 2011 at 20:56

  6. In 2050 vormen de werkenden (jonger dan 75) nog steeds meer dan 75% van de kiezers. Dementerende ouderen is inmiddels het kiesrecht ontnomen. Gelukkig treft deze ziekte door de wetenschappelijke vooruitgang alleen nog de boven 100 jarigen. Een stagiaire van de school van de journalistiek gaat op bezoek bij Bas Jacobs (77), die zojuist met emiraat gegaan is. Ter sprake komt zijn voordracht in de stadsschouwburg in 2011 en de vraag waarom hij het toen zo somber inzag. Ongetwijfeld zal dan ter sprake komen dat de economische wetenschap toen nog in de kinderschoenen stond en zelfs geen jaar (2008) vooruit kon kijken. Inmiddels is zelfs die ‘wetenschap’ er achter dat je geen 40 jaar vooruit kan kijken en dat elke poging daartoe uitsluitend amusementswaarde heeft..

    Cor Mol

    18 oktober 2011 at 11:06

  7. Ik merk toch vooral dat de oudere generatie (ookwel graaiende babyboomers) graag over solidariteit wil praten als het uitkomt, maar anders toch graag vasthoud aan zelftoegekende rechten en zogenaamde aanspraken, hiervan zijn legio voorbeelden, zoals bijvoorbeeld de NL huizenmarkt waar krampachtig verzocht wordt de prijzen niet te hard te laten vallen, overheveling van pensioenen van jong naar oud (want men heeft recht op een bepaald welvaartsniveau), landbouwbeleid dat gericht is op steeds minder landbouwgrond (teruggeven aan de natuur ipv zelfvoorzienend te zijn).

    Dit als korte vaststelling van zo wat problemen. Een aantal oplossingen ligt voor de hand, zoals het afschaffen van HRA en minder bemoeienis met de huizenmarkt, het opzetten van individuele pensioenpotten in plaats van het collectief sponsoren van ouderen. Overigens is de vraag wat er straks nog overblijft van de besparingen en dus ook pensioenen als ik de formules op het volgende topic eens nader bestudeer https://basjacobs.wordpress.com/2011/10/17/niet-weglopen-maar-meedoen/

    De vraag is alleen, hoe breng je nu meer evenwicht in de besluitvorming? Enerzijds zullen wij ons als jongeren zelf meer moeten mobiliseren en in actie komen, een frisse politieke visie geven.

    Aan de andere kant dienen de Babyboomers ook te beseffen dat men steeds mobiler is en dat hoe idioter de regels en overhevelingen zijn van jong naar oud, des te meer zullen de mensen die ergens anders hun leven kunnen opbouwen, dit ook doen (voting by feet) en krijg je een race to the bottom, waarbij alleen degenen achterblijven die niet anders kunnen (en sommigen die niet anders willen). Daarmee blijft dan steeds minder geld over voor een herverdeling en moet men zich werkelijk afvragen of de handjes aan de bedden er nog wel zijn. Zolang dit bewustzijn er aan beide kanten te beperkt is, wordt de mogelijkheid van sociale onrusten steeds groter.

    Badeend

    18 oktober 2011 at 11:24

  8. Wat me wel opvalt is dat er helemaal niet wordt gekeken naar de mogelijkheid van de jongere generatie om nu al maatregelen te nemen voor een goede oude dag.
    Zeker als je een baan hebt zijn er volop mogelijkheden om daar nu al voor te sparen.
    De bankencrisis en de landencrisis vallen in het niet bij de crisis die de 2e wereldooorlog was.
    Ik ben op mijn 54e werkloos geworden en kom moeilijk aan een baan, wel heb ik in de tijd dat ik een eigen huishouding begon veel meer geld moeten uitgeven voor de dagelijkse boodschappen en inrichting vergeleken met nu.
    Maar ik had toen, in 1976 ook niet kunnen weten dat de wereld zo zou veranderen door dingen als internet en de gevolgen van de wereldhandel. Misschien is er over een paar jaar wel weer een totaal andere samenleving waar ik het eigenlijk jammer zou vinden als ik al op mijn 66e moet stoppen.

    G. Augustin

    18 oktober 2011 at 15:18

  9. vraag: Is er een moment aan te wijzen dat de pensioenfondsen meer geld gaan uitkeren dan binnenkrijgen? Mijn verwachting is namelijk dat de aanwezigheid van kapitaal, die volgens bovenstaand scenario ruim zal zijn, behoorlijk gaat afnemen. 1. Pensioenfondsen gaan veel meer uitkeren waardoor er minder geld overblijft om aandelen te kopen en 2. Pensioenfondsen zullen in het buitenland beleggen omdat ze een groot rendement nodig gaan hebben en dat gaan Nederlandse bedrijven in een vergrijsde samenleving gewoon niet bieden. Ergo, ik verwacht dat het veel erger zal zijn dan bovenstaand scenario, met een klein arbeidsaanbod, weinig kapitaal en een enorme belastingdruk (met als gevil kapitaalvlucht en braindrain). Daarnaast denk ik dat we de ergste effecten van de onderwijsbezuinigingen (vanaf de jaren 80) nog niet gezien hebben en dat dit een groot effect gaat hebben op productiviteitsgroei. Alle reden dus om te voorkomen dat de pensioenfondsen nu al leeglopen.

    Jurrian

    18 oktober 2011 at 15:43


Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers op de volgende wijze: