Politieke Economie – Bas Jacobs

Hoe kan op een economisch zinnige manier meer dan 50 miljard structureel worden vrijgespeeld?

with 2 comments

Het op orde brengen van de overheidsfinanciën is een van de grote thema’s van de verkiezingen. Uiteindelijk moeten politici bepalen hoe ze willen bezuinigen of de belastingen willen verhogen. Economen kunnen alleen de gevolgen voor de economie en de inkomensverdeling in kaart brengen. De kiezer bepaalt vervolgens met zijn stem de keus bij de verkiezingen.

Maar welk beleid zou ik als econoom het beste vinden voor Nederland? Het gaat bij het beantwoorden van die vraag niet om mijn eigen politieke voorkeuren voor meer of minder herverdeling, voor hogere of lagere uitkeringen, meer of minder uitgaven aan onderwijs of gezondheidszorg. Natuurlijk heb ik die voorkeuren wel, maar die zijn niet interessant voor dit stukje.

Wel gaat het om de vraag: organiseert de overheid het beleid wel op de best denkbare manier om maatschappelijke doelen te realiseren? En het antwoord is nee. De overheid doet veel dingen die vanuit economisch perspectief niet te begrijpen zijn. Als we het onzinnige beleid staken, hoeveel kan dat dan opleveren? Ik heb een overzicht van mogelijke maatregelen gemaakt, zie de tabel. Alles met elkaar kan ruim 50 miljard euro worden binnengefietst. Dat is waarschijnlijk voldoende om de overheidsfinanciën tot in lengte van jaren houdbaar te maken.

Die 50 mrd bestaat voor iets minder dan de helft uit uitgavenbeperkingen en iets meer dan de helft uit lastenverzwaringen. Die grotere lastenverzwaring komt met name door het schrappen van de fiscale subsidies op eigen huis en pensioen. In een aparte spreadsheet heb ik allerlei cijfers verzameld en daar staat de bron van onderbouwing voor de cijfers. De meeste cijfers komen van het CPB. Sommige cijfers heb ik uit andere bronnen geplukt.

Voor de gezondheidszorg ontbreekt helaas gedetailleerd inzicht in de kosten van verschillende maatregelen. Ik heb me suf gezocht, maar het lukt mij niet om precieze onderbouwingen te vinden van allerhande maatregelen. De Heroverwegingsrapporten voor de gezondheidszorg (zie en zie) geven ook bar weinig inzicht. Vandaar dat ik aan maatregelen in de gezondheidszorg geen precieze getallen heb kunnen plakken. Misschien is het geen wonder dat de kosten de pan uit rijzen; blijkbaar weet niemand precies hoeveel wat in de zorg kost.

Mijn conclusie is dat het prima mogelijk is om op lange termijn de overheidsfinanciën op orde te krijgen door uitsluitend economisch zinnige maatregelen te nemen, zonder efficiëntiekortingen op de overheid, zonder generieke uitkeringsverlagingen, en zonder niet-onderbouwde bezuinigingen op de ambtenaren. Natuurlijk doen vele van die maatregelen pijn; gratis lunches bestaan niet. Bovendien kunnen vele maatregelen op bar weinig sympathie van kiezers rekenen. Iedereen zal voorstellen aantreffen die hem of haar niet zinnen. Maar met deze maatregelen kunnen we wel sterker uit de crisis komen.

Ps. ik stel zeker niet voor om 50 mrd in een regeerperiode aan bezuinigingen of lastenverzwaringen door te voeren. Ik denk dat 10 miljard tot aan 2015 voldoende is. Sommige maatregelen, zoals hervormingen van de woningmarkt en pensioenen vereisen een lange adem. Wel hoop ik dat politieke partijen zich zullen committeren aan houdbare overheidsfinanciën.

Tabel – Hoe kom je aan meer dan 50 mrd aan maatregelen?

Uitgavenmaatregelen            
            %bbp mrd
Verkorting WW-duur (tot 1,5 jaar)       0.3 2
Minder ontslagbescherming OESO indicator van 2,3 naar 1,8   0.1 0.65
Stoppen ineffectieve reintegratieprogramma’s Bijstand/UWV   0.25 1.5
Verhoging AOW-leeftijd naar 67 + koppeling aan stijging levensverwachting 1 6.5
Invoering sociaal leenstelsel waarbij studenten 50% kosten dragen   0.2 1.2
Stoppen subsidies uit FES-fonds       0.25 1.7
Samenvoeging WWB, Wajong en WSW (VVD plan)     0.2 1.25
Scheiding wonen en zorg AWBZ (CDA-plan 2006)     0.2 1.25
Beperking uitgaven zorg/leeeftijdsafhankelijke premies     0.5 3
  Beperking zorgpakket (rollators, gehoorapparaten e.d.)      
  Hogere eigen bijdragen huisarts en EHBO      
  Hogere zorgpremies ouderen        
5% reductie op uitgaven aan openbaar bestuur (loonmatiging)   0.5 3.25
Verlaging maximale hoogte uitkeringen          
               
Totaal uitgavenmaatregelen       3.5 22.3
               
Lastenmaatregelen            
            %bbp mrd
EITC 2,7 mrd, opbouw 50-100% WML, afbouw 150-200% WML   0 0
Loonkostensubsidie langduring werklozen 0,4 mrd euro   0 0
Afschaffen doorwerkbonus         0.04 0.25
Volledige fiscalisering AOW-premies (in 17 jaar)     0.4 2.6
Belasten aangroei pensioenen in Box-3       1.2 7.8
Eigen huis naar Box-3 eigen variant       2 12
Afschaffen overdrachtsbelasting       -0.5 -3
Afschaffing levensloop- en spaarloonregeling     0.06 0.4
Afschaffing overdraagbaarheid heffingskorting (‘aanrechtsubsidie’)   0.1 0.7
Verdubbeling erfenisbelasting       0.3 2
Gedeeltelijke vermogensaftrek vpb (lastenneutraal)     0 0
Een BTW-tarief         1 6
               
Totaal lastenmaatregelen         4.6 28.75
               
Totaal uitgaven- en lastenmaatregelen     8.1 52.65

Bron: zie spreadsheet met referenties

Woningmarkt

Kijken we naar de woningmarkt, dan zien we dat de overheid enorme hoeveelheden geld rondpompt, die welbeschouwd niet goed zijn besteed. De laatste weken verschenen talloze rapporten van de Heroverwegingscommissie over de woningmarkt en Studiecommissie Belastingstelsel, het CPB, en de SER. Iedereen is het er wel over eens dat de woningmarkt op de schop moet.

De subsidies op het eigen huis zorgen nauwelijks voor meer eigen huisbezit, zijn scheef verdeeld tussen rijk en arm en jong en oud, jagen de huizenprijzen en belastingdruk op arbeid op, zorgen voor excessieve schuldfinanciering en de overheid loopt belastinginkomsten in Box-3 mis. Ik zou het eigen huis daarom onderbrengen in Box-3 van de belastingen. Ook zou ik vermogenswinsten bij het huis willen belasten. De overdrachtsbelasting zou ik afschaffen; die is zeer verstorend, omdat mensen minder snel verhuizen en verder weg van hun werk gaan wonen. Een geleidelijk overgangsregime moet al te grote prijseffecten voorkomen en eigenaren met hoge schulden ontzien. Dit kan naar mijn inschatting zo’n 9 miljard euro structureel opleveren. Zie ook mijn bijdrage voor de Studiecommissie Belastingstelsel.

Ook zou ik de huurprijzen liberaliseren of de woningbouwcorporaties nationaliseren. Ik heb niet zo’n uitgesproken voorkeur voor welke variant. Beide hebben voor- en nadelen. Maar in ieder geval moet het huidige regime stoppen. De overheid zet de huren vast, maar de huuropbrengst is te laag voor private woningbouwcorporaties en zij bouwen dus te weinig woningen. Door scheefwonen ontstaan bovendien grote wachtlijsten en profiteren de hoogste inkomens het meest van de vaste huurprijs. Hervormingen van de huurmarkt leveren niet direct geld op, tenzij wordt geschrapt in de huurtoeslag. Dat lijkt me niet verstandig. Bij huurprijsliberalisatie moeten de hogere huurinkomsten van de woningbouwcorporaties worden afgeroomd om een veel hogere huurtoeslag te financieren. Bij nationalisatie moet er daarentegen meer gebouwd worden om de wachtlijsten weg te werken.

Arbeidsmarkt

In de arbeidsmarkt kan een aantal obstakels uit de weg worden geruimd. Het ontslagrecht kan worden versoepeld en de duur van WW-uitkeringen kan ook worden beperkt. Daarbij kan zowel een doelmatigheidswinst als een rechtvaardigheidswinst worden geboekt; de arbeidsmarkt wordt flexibeler, terwijl de outsiders profiteren van meer baanzekerheid. Samen zijn deze maatregelen dat goed voor zo’n 2,7 miljard euro. Zie ook CPB-studie en een artikel van mij voor meer discussie.

Daarnaast zijn de reïntegratietrajecten bij Bijstand en UWV bijna nooit rendabel, zie ook een artikel samen met James Heckman. Die zou ik dan ook grotendeels afschaffen. Dat kan zo’n 1,5 miljard euro opleveren. Alleen als de private sector investeert in scholing of training kan publieke ondersteuning helpen. Loonkostensubsidies en ID-banen zouden daarom kunnen blijven bestaan. Ook zouden de WAjong, WSW en Bijstand kunnen worden gestroomlijnd en omgebouwd worden tot één regeling. Het VVD-plan komt een eind in de goede richting en kan 1,25 miljard opleveren. Nu worden door de strenge Bijstand veel uitkeringsgerechtigden in de WAjong en WSW gedumpt. Die perverse prikkels moeten worden tegengegaan.

Ook zou ik het maximum dat nu aan de uitkeringen wordt gesteld willen verlagen. Het maximum dagloon in WW, WIA en WAO is nu 186,65 euro bruto. Het maximum dagloon kan naar ongeveer 145 euro bruto. Dat is dus ‘van boven’ ontkoppelen waardoor de laagste inkomens worden ontzien. Dan houden mensen een maximum bruto uitkering van circa 20.000 euro. Hoeveel dat oplevert, weet ik niet. Het zorgt er in ieder geval voor dat de lonen aan de bovenkant van het inkomensgebouw sneller worden gematigd; loonstijgingen leiden immers minder snel tot opbouw van sociale rechten.

Een paar maatregelen kosten niets omdat de economie beter gaat draaien. Ik zou een inkomensafhankelijke arbeidskorting willen invoeren van 2,7 miljard. Die verdient zichzelf terug omdat het inkomensverschil tussen uitkering en werk toeneemt. Meer mensen gaan dan werken waardoor de overheid bespaart op uitkeringen. Dat geldt ook voor loonkostensubsidies van 0,4 miljard voor langdurig werklozen.

De algemene heffingskorting is nu nog (deels) overdraagbaar. Dit is de befaamde ‘aanrechtsubsidie’. Die overdraagbaarheid van de heffingskorting remt de arbeidsparticipatie van met name vrouwen. De huidige regering heeft al een deel afgeschaft, maar huishoudens met jonge kinderen kunnen de aanrechtsubsidie nog incasseren. Ik zou ‘m helemaal afschaffen, dat levert nog zo’n 700 miljoen op.

Pensioen

Ik zou conform de voorstellen van de Commissie Bakker de AOW-leeftijd laten oplopen met drie maanden per jaar naar 67 in acht jaar tijd en daarna koppelen aan de levensverwachting. Dit levert minimaal 6,5 miljard houdbaarheidswinst op. Verder zou de AOW (versneld) gefiscaliseerd kunnen worden zodat die binnen 10 jaar voltooid is. Dat levert ook minimaal 2,6 miljard op. Dit zijn beide forse onderschattingen van de werkelijke bedragen.

Het sparen van geld in het eigen huis, pensioenen en levensloopregeling is onbelast. Dat zorgt ervoor dat de overheid veel belastinggeld misloopt in Box-3 van de belastingen waar spaargeld en vermogen wordt belast. Door het eigen huis in Box-3 onder te brengen, is eigen geld geïnvesteerd in het eigen huis niet langer meer vrijgesteld. Er wordt dan een fictief rendement van een procent of 5 verondersteld op eigen geld gespaard in het eigen huis. Ik zou bovendien de pensioenfondsen Box-3 heffing willen laten afdragen. In dat geval moet ieder jaar 1,2 procent van het pensioenvermogen aan belasting worden betaald. Bij een pensioenvermogen van 650 miljard, levert dat een kleine 8 miljard euro op. De meeste economen gaan overigens minder ver en willen de maximale pensioenaftrek beperken door het fiscaal ondersteunde opbouwpercentage te verlagen of de aftrek af te toppen bij een bepaald inkomen. Daardoor gaan welvarende mensen ook over het meerdere Box-3 heffing betalen.Om dezelfde redenen zou ik de spaarloon- en levensloopregeling afschaffen. Zie ook mijn bijdrage voor Studiecommissie Belastingstelsel. Dat levert 400 miljoen op.

De hogere belastingen op ‘dood vermogen’ in huizen en pensioenen zijn niet erg verstorend voor de economie. Huizen lopen niet weg en de pensioenbesparingen liggen grotendeels vast in de CAO’s. Het wegnemen van de subsidies op eigen huis en pensioen zorgt er bovendien voor dat mensen worden geprikkeld om meer en langer door te werken en hun investeringen in menselijk kapitaal op peil te houden.

Ook zou ik de doorwerkbonus afschaffen. Momenteel subsidiëren we ouderen boven de 61 om door te werken. Door de doorsneepremie betalen ouderen actuarieel bezien veel te weinig voor het pensioen dat ze opbouwen. Die subsidie op doorwerken verhogen we nog eens met de doorwerkbonus. Niet alleen is dat niet efficiënt, het zorgt ook voor herverdeling van jong naar oud. Iets wat we juist met de vergrijzing in aantocht willen voorkomen. Afschaffing levert 260 miljoen op.

Onderwijs

Ik zou een sociaal leenstelsel in het hoger onderwijs invoeren waarbij studenten gemiddeld de helft van de huidige kosten van het hoger onderwijs zelf gaan betalen. Dat levert zo’n 1,2 miljard structureel op. Om de toegang tot het hoger onderwijs te waarborgen zijn geen subsidies nodig maar een sociaal leenstelsel, zie ook mijn eerdere blog over de studiefinanciering.

Infrastructuur

Het is niet meer van deze tijd dat de gasbaten kunnen worden verkwanseld aan onrendabele infrastructuurprojecten: Betuwe- en HSL-lijnen, Tweede Maasvlaktes, zeesluizen, enzovoorts. Daarom zou ik de FES-pot afschaffen. Als investeringen in infrastructuur nodig zijn en de investeringen zijn financieel rendabel, dan kan de overheid daar prima voor lenen (Gulden Financieringsregel). Niet de overheid zelf, maar het CPB moet berekenen of de baten groter zijn dan de kosten. Anders gaan – zoals vroeger – politici zelf bepalen of iets rendabel is: de uitkomst laat zich dan voorspellen. Als dat niet het geval is, dan moet de overheid uitgaven aan infrastructuur uit de lopende begroting financieren; het is dan gewone overheidsconsumptie. Dat scheelt structureel zo’n 1,7 miljard euro per jaar.

Gezondheidszorg

De zorgkosten lopen al jaren uit de hand. In de AWBZ kunnen wonen en zorg worden gescheiden. In het CDA-programma van 2006 stond daar 1,25 miljard voor in de boeken, maar vermoedelijk zat daar een verhoging van de eigen bijdragen aan wonen bij inbegrepen. Het lijkt me redelijk om welvarende ouderen een hogere bijdrage aan wonen te laten leveren, terwijl de arme ouderen worden ontzien via de huurtoeslag. Verder zou ik allerlei hulpmiddelen zoals rollators, gehoorapparaten, en dergelijke, uit het basispakket schrappen. Vrijwel iedereen kan die prima zelf betalen. Ook zou ik een beperkte eigen bijdrage van 7,50 euro per huisartsbezoek willen invoeren om te voorkomen dat mensen voor ieder wissewasje naar de huisarts gaan. Ook zou ik zeer forse eigen bijdragen bij de eerste hulp invoeren om onnodige inloop op de EHBO af te remmen.

Ook zou ik leeftijdsafhankelijke zorgpremies willen invoeren, waarbij de premies hoger zijn met een hogere leeftijd. Deze ‘fiscalisering’ van de zorg houdt in dat welvarende ouderen meer aan bijdragen aan de zorg, zonder dat de collectieve solidariteit wordt afgebroken. Dit voorkomt dat oplopende zorgkosten een molensteen om de economie worden. Nu zorgen oplopende zorguitgaven tot almaar stijgende loonkosten vanwege stijgende zorgpremies. Door welvarende ouderen meer te laten betalen – arme ouderen worden ontzien met de zorgtoeslag – kan die premiestijging voor werkenden worden beperkt. De opbrengsten van deze laatste besparingen kan ik niet goed kwantificeren, maar ik denk dat makkelijk 3 miljard gehaald moet kunnen worden, met name door hogere zorgpremies voor ouderen.

Overheidsuitgaven

Verder denk ik dat de komende regeerperiode de ambtenarensalarissen dicht bij de nullijn moeten blijven. De overheidsuitgaven als fractie van het nationaal inkomen zijn ruim 5 procent toegenomen in de afgelopen jaren. De grootste kostenpost bij de overheid zijn de salarissen. de uitkeringen zijn bovendien gekoppeld aan de loonontwikkeling. Normaalgesproken neemt het bestedingsaandeel van de overheid vanzelf af na een crisis omdat de lonen worden gematigd, terwijl de economie weer gaat groeien. Vooralsnog is dat niet het geval in Nederland. Terwijl werknemers in de private sector grote klappen hebben gekregen, zijn de lonen in de publieke sector tijdens de crisis nog altijd harder gestegen dan de inflatie. Loonmatiging helpt om de uitgavenplafonds bij de overheid weer omlaag te krijgen en het beslag van de overheid op de nationale koek te verkleinen. Natuurlijk heeft de overheid de vakbonden niet aan een touwtje, maar de overheid moet desnoods een loonmaatregel afkondigen dat lonen bij de overheid voor 4 jaar 1,25 procent minder groeien dan in de markt om na 4 jaar 3,25 miljard te bezuinigen op de ambtenarensalarissen.

Erfenisbelastingen

De regering heeft onlangs besloten tot een verlaging van de erfenisbelastingen. Dat was een economisch bezien ongelofelijk slecht plan. Onbedoelde erfenissen zijn een ideale belastinggrondslag. Er zijn geen economische inspanningen voor erfenissen verricht en belasting van erfenissen zal dus het economisch gedrag niet verstoren. 100 procent belastingen op onbedoelde erfenissen zijn optimaal. Natuurlijk worden ook erfenissen bedoeld nagelaten. Alleen bestaan erfenissen voor het overgrote deel uit zwaar gesubsidieerde eigen woningen en laag belaste effecten. Die zouden zwaarder belast moeten worden. Daarnaast is het onbedoelde deel van erfenissen aanzienlijk. Per nagelaten euro bedraagt het gemiddelde belastingtarief maar een dubbeltje – en dat was vóór de verlaging van de belastingen. Ik zou de belasting op erfenissen daarom verdubbelen. Hogere successiebelastingen kunnen zo’n 2 miljard extra per jaar opleveren. Zie ook mijn bijdrage voor de Studiecommissie Belastingstelsel.

Vennootschapsbelasting

Bij de vennootschapsbelasting mogen bedrijven rente aan vreemd vermogensverschaffers aftrekken, maar de dividenden aan eigen vermogensverschaffers niet. Dat zorgt ervoor dat bedrijven veel teveel schulden maken en te weinig met eigen vermogen financieren. Denk ook aan de sprinkhaanmaatschappijen die Nederlandse bedrijven opkopen, leegeten en vervolgens volhangen met schulden op kosten van de belastingbetaler. De kosten voor eigen vermogen moeten daarom ook aftrekbaar worden gemaakt. Dat kost alleen geld en dat is er niet. De overheid kan dan daarom budgetneutraal een gedeeltelijke aftrek voor zowel vreemd als eigen vermogen invoeren, waarbij de kosten van beide gedeeltelijk aftrekbaar zijn. Dan hebben bedrijven geen excessieve prikkels meer voor schuldfinanciering. Zie ook mijn bijdrage en het advies van de Studiecommissie Belastingstelsel.

BTW

Tot slot kan het lage BTW-tarief van 6 procent worden opgehoogd naar 19 procent. Dat scheelt zo’n 6 miljard euro structureel per jaar na verrekening van uitverdieneffecten. Er zijn geen goede redenen om een gedifferentieerd BTW-tarief te hanteren. Ook zijn de inkomenseffecten beperkt. Het blijkt dat de hoge inkomens vrijwel net zoveel van het lage BTW-tarief profiteren als de lage inkomens. Door een uniform BTW-tarief hebben huishoudens geen prikkel meer om teveel goederen te kopen die onder het lage BTW-tarief vallen. Bovendien kan administratieve rompslomp verminderen. Zie ook het advies van de Studiecommissie Belastingstelsel.

Written by basjacobs

13 mei 2010 bij 21:21

Geplaatst in Uncategorized

2 Reacties

Subscribe to comments with RSS.

  1. Stel dat het BTW tarief met een procent wordt verhoogd, Weet u hoeveel dat op zou leveren? Bij voorbaat dank

    mariska

    30 mei 2010 at 20:57

  2. Iemand die in bv. 1983 een huis kocht voor 40.000 gulden en het nu verkoopt voor 450.000 euro (en geen nieuw huis koopt) heeft misschien de helft van die waardstijging te danken aan de hypotheekrenteaftrek en het overige aan inflatie. Anderzijds heeft iemand die nu een eerste huis moet kopen een dubbel zo duur huis terwijl de hypotheekrenteaftrek voor hem/ haar niet blijft bestaan. Hoe kan deze absurd slechte situatie beinvloed worden?

    mariska

    30 mei 2010 at 21:05


Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers op de volgende wijze: