Bezuinig economie niet kapot

Alle politieke partijen zullen bezuinigen op de overheidsuitgaven. Sommigen zullen dat meer doen dan anderen. Aangezien het CPB dit jaar geen economische effecten zal doorrekenen van de verkiezingsprogramma’s, bestaat de kans dat politieke partijen in een soort misplaatste daadkracht meer bezuinigen dan goed is voor de economie. Het is daarom illustratief om te zien wat de effecten zijn van bezuinigingen op de economische groei gedurende de komende kabinetsperiode. In het beleidsarme scenario (dus zonder bezuinigingen) zal de economische groei naar schatting ongeveer 1,75 procent per jaar bedragen.

Uit de documentatie van het CBP-Saffiermodel voor de korte en middellang termijn kunnen we de volgende tabel halen die de gecumuleerde effecten geeft van 1 procent bbp structureel lagere overheidsuitgaven op de economische groei (zie tabel 5.11, p.69):

Jaar 1     Jaar 2     Jaar 4

-0,7%     -0,8%     -0,9%

(Ik heb de effecten van 1% bbp hogere overheidsuitgaven omgedraaid en er een minteken voorgezet.)

Deze simulatieuitkomsten moeten met grote voorzichtigheid worden geinterpreteerd, want het model is bij deze uitkomsten gecalibreerd op het jaar 2006. Dat is nu anders. Maar het geeft een idee van de orde van grootte van effecten.

Afhankelijk van het tempo waarin wordt bezuinigd, kan dus de economische groei een behoorlijke optater krijgen. Bijvoorbeeld, het CDA zegt voor 2015 3 procent bbp structureel extra te bezuinigen. Stel dat die bezuinigen gradueel worden ingevoerd: vanaf 2012 met 1 procent bbp extra per jaar. Mocht het CPB-model voldoende linear zijn — en we daarom de effecten kunnen optellen — dan kunnen we de volgende gecumuleerde effecten van de bezuinigingsoperatie krijgen:

                        2012      2013       2015

Jaar 1           -0,7%    -0,8%      -0,9%

Jaar 2            0             -0,7%     -0,8%

Jaar 4            0              0              -0,8%

Totaal          -0,7%      -1,5%      -2,5%

Bbp-groei     1%            2%           4,5%

De onderste regel geeft de gecumuleerde bbp-groei. Die is gelijk aan de geraamde bbp-groei (gecumuleerd) minus de gecumuleerde verliezen. Per jaar zakt de bbp-groei in dit scenario van 1,75 procent tot 1,1 procent.

Als alle bezuinigingen direct worden ingezet, krijgen we de volgende cijfers: 

                        2012      2013       2015

Jaar 1           -2,1%    -2,4%      -2,7%

Bbp-groei   -0,35%  1,1%        4,3%

In dit scenario krimpt het bbp aanvankelijk en groeit het bbp met gemiddeld iets meer dan 1 procent per jaar over de hele regeringsperiode.

Nogmaals moet opgemerkt worden dat dit geen harde cijfers zijn, alleen een zeer ruwe indicatie van mogelijke effecten op basis van simulaties met het bestaande CPB-model.  Ik weet niet goed hoe het model zich gedraagt als grote schokken aan het model worden gegeven zoals een 3 procent bbp bezuiniging op de overheidsuitgaven. Bovendien kan ik niet precies inschatten of de effecten van bezuinigingen in de huidige economische situatie dezelfde effecten zullen hebben. Ook is onduidelijk hoe precies het CPB-model de korte-termijn effecten inschat. De laatste jaren hebben we gezien dat het CPB er nogal eens naast zat. Mijn indruk is dat het model op korte termijn misschien wel iets tè Keynesiaans zou kunnen zijn.

Maar zelfs bij al deze kwalificaties, is het goed mogelijk dat bij bezuinigingen in de orde van grootte van 20 miljard euro de economische groei een behoorlijke terugval krijgt van een half procent minder economische groei per jaar. En als er heel agressief wordt ingezet aan het begin van de regeerperiode kan de groei misschien wel stilvallen. Ik weet niet of dat de bedoeling is van de politieke partijen. Laten we daarom hopen dat het CPB tenminste ook een doorrekening maakt van de groei-effecten van de verkiezingsprogramma’s.

Politieke partijen zouden structurele hervormingen op lange termijn moeten doorvoeren. Deze maatregelen moeten niet al te doldriest worden ingezet, maar met een geleidelijke overgangstermijn worden ingevoerd. Hoe zwaarder partijen inzetten op die lange termijnhervormingen, hoe minder hard ze de komende regeerperiode hoeven te bezuinigen. Alleen dan wordt het mogelijke economisch herstel niet in de knop gebroken en slaan de overheidsfinanciën op lange termijn niet uit het lood.

CDA verkiezingsprogramma: drijfzand

De persconferentie het CDA verkiezingsprogramma was een journalistiek pijnlijke vertoning. Het CDA wil een harde bezuinigingsoperatie van meer dan 20 mrd euro inzetten om in 2015 begrotingsevenwicht te realiseren. De eerste vraag is of de economie hierdoor niet kapot wordt bezuinigd; het economisch herstel is nog zeer broos. De tweede vraag is hoe het CDA dit ooit voor elkaar zal krijgen en waar die meer dan 20 mrd vandaan komen. En de derde vraag is wie hiervoor zullen opdraaien.

Maar helaas. Geen journalist vroeg hoeveel de economische groei afneemt en of de economie misschien niet gaat krimpen door deze bezuiniging. Ook werd er niet doorgevraagd hoe het CDA aan meer dan 20 mrd aan bezuinigingen komt. (Eentje probeerde het aarzelend en werd direct met een kluitje in het riet gestuurd.) En geen journalist vroeg hoeveel de ambtenaren zullen inleveren aan salaris (hun salarissen gaan omlaag), hoeveel ambtenaren worden ontslagen (door de bezuinigingen bij de overheid), hoe zwaar de uitkeringsgerechtigden erop achteruit gaan (door ingrepen in sociale zekerheid), hoe zwaar wordt bezuinigd op de zorg en met welke ingrepen dat dan gepaard gaat. Overigens kunnen deze maatregelen best te verdedigen zijn, maar daar gaat het mij nu niet om. De publieke zaak is dat duidelijk wordt gemaakt waar het CDA staat en welke economische en maatschappelijke consequenties het programma van het CDA heeft.

Vragen die wel werden gesteld: ‘hoeveel ministeries verdwijnen er?’, ‘waarom doet u niets met de hypotheekrenteaftrek?’, ‘waarom noemt u niet het ministerie van LNV bij de bezuinigingen?’, ‘wat wil  het CDA met de kilometerheffing?’, ‘hoeveel zetels levert het programma op?’.

Balkenende was slim genoeg door nauwelijks iets te zeggen over de zorg, daar worden door het CDA forse ingrepen gedaan. Daarnaast jokte Balkenende een beetje over de hypotheekrenteaftrek. Hij beweerde, net als Mark Rutte steeds doet, dat de hypotheekrenteaftrek de bezitsvorming stimuleert. Maar dat doet het nauwelijks. De huizenmarkt zit potdicht. Stimuleren van de vraag leidt voornamelijk tot hogere huizenprijzen, juist niet tot meer eigen huisbezit.

Als je het conceptverkiezingsprogramma van het CDA doorleest, zak je steeds verder weg in financiële drassigheid. Een financiële bijsluiter ontbreekt en het CDA verstopt zich achter de Heroverwegingscommissies. In een eerder rapport van het wetenschappelijk bureau hebben ze al een schot voor de boeg gegeven van allerlei zaken die nu terugkomen in het verkiezingsprogramma. Ook dat rapport was voor een deel op drijfzand gebouwd. Ik schat dat ongeveer de helft van de ingeboekte verbetering in de houdbaarheid van de overheidsfinanciën boterzacht is. En ik kom er maar niet achter hoe het CDA denkt 20 mrd te gaan bezuinigen.

Het CDA wil een kleine 10 mrd bezuinigen op het ambtenarenapparaat, maar legt nauwelijks uit hoe.  ’Het Wetenschappelijk Instituut voor het CDA wil in een tweetal rapporten specifiek hier aandacht aan besteden’ schrijven ze in het eerdere rapport. Natuurlijk komen we in het verkiezingsprogramma niet-onderbouwde efficiency-kortingen tegen op het openbaar bestuur. Ook worden lagere stijgingen van de ambtenarensalarissen en uitkeringen aangekondigd. Dat zal natuurlijk wel helpen om de overheidsfinanciën weer op orde te krijgen. Dat lijkt me terecht, aangezien de ambtenarensalarissen en uitkeringen ondanks de crisis altijd sneller stegen dan de inflatie. Maar deze maatregel biedt alleen tijdelijk soulaas. Op lange termijn moeten de salarissen bij de overheid, de zorg en het onderwijs de loonstijging in de marktsector volgen om te voorkomen dat niemand meer ambtenaar, leraar of verpleegkundige wil worden.

Het CDA denkt o.a. met fors hogere eigen bijdragen en ‘marktwerking’ de groei van de zorguitgaven te beheersen. De grote vraag is hoe een omslag van aanbod- naar vraagsturing zal helpen om de zoruitgaven onder controle te krijgen. Ik ben daar zeer sceptisch over. De zorgvraag is bijkans onverzadigbaar. Overigens is de zorgparagraaf het best uitgewerkte deel van het CDA programma, ook al staan er dingen in waar niet iedereen het mee eens hoeft te zijn zoals hogere eigen bijdragen, scheiding van zorg en wonen in de AWBZ en meer marktwerking in de zorg. 

Daarnaast zegt het CDA met onderwijs- en technologiebeleid een half procent hogere economische groei per jaar te realiseren door ‘productiviteitsstijging’. Dit is wishful thinking; overheden kunnen niet direct de productiviteitsgroei van bovenop aansturen. Maar zelfs als het al zou lukken om de groei te laten toenemen en zo’n 6 mrd structureel vrij te spelen bij de overheiduitgaven, dan kan dat niet worden gerealiseerd zonder de ambtenarensalarissen en uitkeringen uiteindelijk te ontkoppelen van de groei. Zie mijn eerdere opmerking hierover.

De structurele hervormingen die het CDA voorstaat, zijn de verhoging van de pensioenleeftijd, hervorming van de WW en ontslagrecht conform voorstellen van de cie. Bakker en een aantal zorgmaatregelen. Op zich te verdedigen. Maar het is naar mijn inschatting onvoldoende om zicht te bieden op houdbare overheidsfinanciën. Ook interessant is waar het CDA tegen is: geen ingrepen hypotheekrenteaftrek, geen sociaal leenstelsel hoger onderwijs, geen beperking subsidies pensioenopbouw, geen lastenverhoging, …. Met al deze ‘njets’ maakt het CDA zich als toekomstige coalitiepartner onmogelijk, tenzij het gaat ‘draaien’.

Bij de komende verkiezingen moeten kiezers volstrekte duidelijkheid krijgen over wat hun de komende jaren boven het hoofd hangt. De problemen zijn groot en kiezers hebben het recht te weten waar politieke partijen voor staan. Maar het CDA draait kiezers een rad voor ogen dat ze de overheidsfinanciën op orde brengen: veel stoere taal over financiële degelijkheid, maar geen deugdelijke onderbouwing van de plannen.  Het CDA verkiezingsprogramma is het optrekken van een politiek rookgordijn. Het is het soort politiek waar ik – en ik denk met mij heel veel kiezers – zo langzamerhand tabak van heb.

SP: they don’t own the problem

De SP presenteerde vandaag haar verkiezingsprogramma. De SP brengt het begrotingstekort de komende 4 jaar met 1,5 procent van het bbp terug als de economie voldoende groeit. Wat ze onder voldoende groei verstaat, is mij niet duidelijk geworden. Maar misschien heb ik iets over het hoofd gezien. Na 2015 zal nog een kleine procent bbp aan houdbaarheidswinst worden geboekt voornamelijk door een ingreep bij de hypotheekrenteaftrek. De SP zal daarmee circa de helft van de huidige problemen in de overheidsfinanciën doorschuiven naar toekomstige regeringen (lees: generaties).

Het is terecht dat de SP de economische groei niet in de knop wil breken en daarom niet al te hard wil bezuinigen tot aan 2015. Maar dat kan ze alleen geloofwaardig doen als ze op lange termijn wel zorgt dat de overheidsbegroting weer op orde komt. En dat laat de SP na en beroept zich op demagogie. Ze zegt dat het ‘idioot’ is om alle budgettaire problemen ‘voor de komende 50 jaar’ op te lossen.

Die toekomstige budgettaire problemen ontstaan omdat de overheid in de toekomst veel meer uitgeeft dan er binnenkomt aan belastingen. Het huidige beleid, doorgetrokken naar de toekomst, is daarom te genereus. De toekomstige generaties draaien op voor alle ongedekte rekeningen die nu worden nagelaten. De problemen in de overheidsfinanciën zijn zo groot dat het equivalent van minimaal zeven AOW-maatregelen nodig is om die problemen op te lossen. Politieke partijen moeten eerlijk zijn en kiezers duidelijk maken hoe de rekening betaald gaat worden. Als de SP zich zou committeren aan maatregelen die na 2015 voldoende geld opleveren, hoeven ze voor 2015 niet al teveel te bezuinigen. Al is het maar omdat lange overgangstermijnen bij majeure maatregelen nodig zijn.

Maar helaas: de SP duikt voor de verkiezingen en toont onvoldoende politiek leiderschap. Om Dr. Phil te citeren: ‘they don’t own the problem’.

Het is natuurlijk ook heel jammer dat de SP allerlei oud-linkse plannen bepleit die niet helpen om een rechtvaardiger wereld dichterbij te brengen. Drie voorbeelden:

1. Een hoger minimumloon betalen de laagstbetaalden zelf met hogere werkloosheid. Bedrijven ontslaan werknemers die meer kosten dan ze opleveren. Waarom geeft de SP geen belastingvoordeel aan de laagstbetaalden? Dan worden ze tenminste niet werkloos, terwijl ze wel een hoger inkomen krijgen. Dat kost natuurlijk geld, dus geeft de SP de laagstbetaalden blijkbaar liever een sigaar uit eigen doos.

2. Door de huurprijsstijging kunstmatig laag te houden nemen de wachtlijsten alleen maar toe omdat huurwoningen verder beneden de marktpijs worden aangeboden. De scheefwoners blijven nog langer zitten in sociale huurwoningen. Het CPB heeft berekend dat de rijkste helft van de bevolking het meeste profijt trekt van de vaste huurprijs; dat wordt dus erger. Waarom laat de SP de huren niet sneller stijgen waarbij de laagste inkomens met een hogere huurtoeslag worden gecompenseerd?  In ieder geval worden dan de wachtlijsten korter, neemt het scheefwonen af en inkomensondersteuning wordt meer op de laagste inkomens gericht. Maar ook dat kost geld, dus wederom het sigaren-uit-eigen-doos verhaal: de laagste inkomens zijn de klos, omdat zij door de lage huurstijging nog meer moeite zullen hebben om een huurwoning te vinden, terwijl de scheefwoners riant blijven profiteren.

3. Een toptarief van 65 procent is economisch zo schadelijk dat het alleen maar minder belastingopbrengst zal genereren. Daardoor moet nog meer bezuinigd worden op de overheidsvoorzieningen, zie ook mijn boek De Prijs van Gelijkheid (Amsterdam: Bert Bakker). Ook daar hebben de lage inkomensgroepen niets aan. Als de SP eens bij Groenlinks zou buurten voor wat plannen om de belastingdruk op vermogen op te voeren, halen ze tenminste wel wat op bij de hoge inkomensgroepen.

Groenlinks en houdbaarheid

Groenlinks presenteerde gister het verkiezingsprogramma. Je kunt van mening verschillen over de inhoud. Maar ze zeggen zich te committeren aan het volledig wegwerken van het houdbaarheidstekort van 29 mrd in de volgende regeringsperiode:

“GroenLinks kiest voor een mix van maatregelen, waardoor 9 miljard netto wordt bezuinigd en per saldo 3 miljard aan hogere lasten wordt gerealiseerd…. GroenLinks wil in de komende kabinetsperiode maatregelen treffen om het resterende houdbaarheidstekort geheel op te lossen.”

Mijn sigarendoos vertelt me dat hun programma inderdaad een heel eind zal komen om de resterende miljarden binnen te halen. Natuurlijk kunnen er nog allerlei adders onder het gras zitten. De vraag is hoe lang de overgangstermijnen zullen zijn in de Groenlinks plannen. Ik kan bijvoorbeeld ook nog niet overzien wat Groenlinks precies met de zorgkosten doet. We zullen het pas precies weten als het CPB met de doorrekening komt.

Maar Groenlinks verdient een pluim. Zij stellen een voorbeeld voor alle andere politieke partijen. Groenlinks is de eerste politieke partij ooit die zegt binnen één regeringsperiode het hele houdbaarheidsprobleem bij de overheidsfinanciën op te lossen. Groenlinks is niet te bang om de kiezers pijnlijke keuzes voor te leggen. Dat getuigt van politieke moed en leiderschap.

Wordt vervolgd ….

Economie van het eigen huis

De maatschappelijke discussie over de fiscale behandeling van het eigen huis lijkt eindelijk losgebarsten. De Volkskrant opent vandaag op de voorpagina met een artikel. Professor Eichholtz van de Universiteit Maastricht maakt een opmerking die ik niet helemaal begrijp: ‘Het zou een kapitale fout zijn om bestaande gevallen te ontzien’. De Volkskrant vervolgt: ‘Volgens Eichholtz zullen de huizenprijzen met zo’n 20 procent dalen als de hypotheekrenteaftrek alleen voor de nieuwe gevallen wordt beperkt. ‘De prijsvorming op de huizenmarkt wordt bepaald door de nieuwe kopers. Pak je die wel op korte termijn aan, dan stort de hele huizenmarkt in elkaar’ ‘.

Ik ben het met Eichholtz eens dat de prijsvorming door de nieuwe kopers wordt bepaald — en ook dat het fout zou zijn bestaande gevallen te ontzien, maar dat terzijde. Maar ik begrijp niet goed waarom bij beperking van de fiscale subsidies voor de reeds bestaande eigenaren dan een kleiner effect zou optreden op de huizenprijs. Misschien bedoelt hij dit ook niet, maar dit is wel de suggestie die wordt gewekt. In jargon: huiseigenaren zijn de inframarginale deelnemers aan de huizenmarkt door wie de prijsvorming niet langer wordt bepaald. Het is daarom juist economisch bezien goed om bestaande huiseigenaren zwaarder te belasten. Je krijgt dan wel opbrengsten zonder prijseffecten in de huizenmarkt.

Als je de effecten op de huizenmarkt wilt dempen zul je de toekomstige kopers moeten ontzien en juist bestaande eigenaren moeten aanpakken. Met andere woorden, alleen als je de nieuwkomers ontziet, kun je prijseffecten op de huizenmarkt beperken. Zie ook een gezamenlijk artikel met Boot, Bovenberg, Buiter en Van Wijnbergen. Dat is tegenovergesteld aan wat veel politieke partijen bepleiten. Overigens is dat nog niet zo eenvoudig.

Je zou bijvoorbeeld de fiscale behandeling van het eigen huis nog voor een aantal jaar van toepassing kunnen verklaren op iedereen die nog een huis koopt en dan geleidelijk afbouwen. Dat is feitelijk een geleidelijke overgangstermijn. Dat zal helpen om de prijsdaling te dempen, maar zal ook minder opleveren. De fiscale subsidie zonder prijsdalingen wegnemen kan niet. Huishoudens en banken zullen rekening houden met lagere toekomstige fiscale subsidies bij de financiering van het eigen huis. Dus werken toekomstige beperkingen onmiddellijk door in de huizenprijzen vandaag. Alleen als het regime voor het eigen huis volledig in tact blijft, zullen huizenprijzen niet veranderen. Daarom geldt bij het eigen huis: no pain, no gain. Zonder pijn in de huizenmarkt levert beperking van de fiscale subsidie op het eigen huis niets op. Zie ook mijn eerdere blog. 

Het is dus de (empirische) vraag in hoeverre toekomstige wijzigingen direct doorwerken in de huidige huizenprijzen. Met andere woorden: in hoeverre kenmerkt de woningmarkt zich door rationele verwachtingen? Daarover zullen de opvattingen onder economen verschillen. Vermoedelijk zullen niet alle toekomstige beperkingen 1-op-1 nu al terugkomen in de huizenprijzen. Misschien zijn toekomstige ingrepen al verdisconteerd in de huizenprijzen, omdat huishoudens verwachten dat er toch wel ingegrepen zal worden bij het eigen huis. Maar huishoudens kampen ook met informatieproblemen en kunnen mogelijk begrensd rationeel handelen (kortzichtigheid, verkeerde inschatting van risico’s, etc). Daarnaast speelt fundamentele onzekerheid een rol. Vele andere onzekere factoren dan het fiscale regime bepalen ook de beslissing om al dan niet een huis te kopen (houdt ik mijn baan? blijft mijn partner? krijg ik kinderen?).

Voor beleidsmakers en politici lijkt het me verstandig dat ze rekening houden met rationele verwachtingen. De aanname dat mensen bij het kopen van een huis enige tientallen jaren vooruitkijken lijkt me niet zo gek. Mochten ze dat niet doen, dan kunnen de prijseffecten in de woningmarkt altijd nog meevallen.

D66 en hogere pensioenleeftijd

D66 verdient alle lof voor het streven om de pensioenleeftijd versneld naar 67 te brengen: met stappen van 2 maanden per jaar. In 2024 staat de pensioenleeftijd dan op 67. Het is beter dan het controversieel verklaarde regeringsbesluit om pas in 2020 de pensioenleeftijd naar 66 en in 2025 naar 67 te brengen. Eigenlijk zijn we al te laat met maatregelen, maar D66 probeert nog iets in te halen. De komende kabinetsperiode (2011-2015) krijgt Nederland er volgens de CPB-ramingen 470.000 (!) AOW-gerechtigden bij. Wat mij betreft hadden we de AOW-leeftijd ook met drie maanden per jaar kunnen laten toenemen. Bovendien zou de AOW-leeftijd vervolgens automatisch moeten worden gekoppeld aan de levensverwachting. We worden steeds ouder en willen niet ieder jaar een discussie over verhoging van de AOW-leeftijd.

Economiebijles Cohen

De Telegraaf berichtte dat Job Cohen bijles economie krijgt van een groepje hoogleraren economie. Alom wordt gespeculeerd wie dat zijn. Mathijs Bouman suggereert dat ik een van hen zou zijn. Ik krijg ook al sms-jes van vrienden met de vraag of ik bijles geef. Maar ik kan bekennen: ik hoor niet bij het selecte groepje.

Ik heb Cohen een keer ontmoet, in de coulissen van Buitenhof. Hij gaf daar zijn visie op de kosten-batenanalyse van de Noordzuidlijn. Daar was ik niet zo van onder de indruk, zie link. Wat economiebijles kan daarom best nuttig zijn.

Mesjogismo bij eigen huis

Jan-Kees de Jager sloeg gister direct een piketpaaltje: over de hypotheekrente-aftrek mag wat het CDA betreft niet langer worden gepraat. Ik ben not amused. De fiscale behandeling van het eigen huis is ongeveer de meest bizarre overheidsinterventie die er in Nederland bestaat. Die fiscale subsidie moet op termijn verdwijnen. Maar het bedenken van een goed overgangsregime is niet eenvoudig en altijd zullen sommige mensen erop achteruitgaan.

De Nederlandse overheid derft per jaar zo’n 15 mrd euro aan belastingopbrengsten door de fiscale behandeling van het eigen huis:

de renteaftrek                                                                                                      11,75 mrd

bijtelling van maximaal 0,6 procent van de WOZ-waarde               -2 mrd

de gederfde opbrengst van de vermogensrendementsheffing       7,5 mrd

opbrengst van de overdrachtsbelasting                                                  -3 mrd

Zie ook p.19 van de CPB-studie over het eigen huis. Alle cijfers hebben betrekking op 2006 vandaar dat ik het bedrag heb opgehoogd van 14 naar 15 miljard voor 2010.

De overheid derft belastingopbrengsten omdat spaargeld dat is geïnvesteerd in het eigen huis bijna onbelast is: 0,6 procent van de waarde van het eigen huis wordt belast en dan ook nog alleen als er rente wordt afgetrokken. Als de hypotheek niet wordt afgelost maar zou worden gespaard, zou de overheid meer opbrengsten genereren met de vermogensrendementsheffing in Box-3. De OZB is een lokale belasting ter compensatie van lokale publieke goederen en is niet meegenomen in de berekening.

15 mrd euro subsidie op het eigen huis. Dat is ongeveer de helft van het bedrag dat we aan al het onderwijs uitgeven. En ongeveer 3 keer zoveel als de ontwikkelingshulp.

Terwijl de overheid op zoek is naar zo’n 30 mrd euro om de gaten in de begroting te dichten, kun je niet volhouden dat er geen discussie komt over de subsidies op het eigen huis.

Bovendien stimuleert de subsidie op het eigen huis het woningbezit niet omdat het huizenaanbod zo goed als inelastisch is. Zie ook een CPB-studie van Vermeulen en Rouwendaal. Dat is jargon voor: het huizenaanbod reageert nauwelijks op de prijs. Dus als door de fiscale subsidies de vraag toeneemt, stijgen de huizenprijzen 1-op-1 met de subsidies en het eigen huisbezit neemt niet toe. Niet de starters op de woningmarkt maar huiseigenaren profiteren van de subsidies op het eigen huis.

We geven dus 15 miljard per jaar uit om huiseigenaren een hogere prijsstijging van hun woning te geven. Dat is mesjogge. De belastingdruk stijgt door de subsidies op het eigen huis met zo’n 5 procentpunten over de hele linie. De hogere belastingdruk verstoort de arbeidsmarkt, want het arbeidsaanbod en de arbeidsparticipatie nemen af. Bovendien zorgen subsidies op huizen en hoge belastingen op arbeid dat mensen sneller met pensioen gaan en investeringen in menselijk kapitaal verwaarlozen. Waarom zouden werknemers nog investeren in het op peil houden van hun inzetbaarheid als de overheid hun arbeidsinzet zwaar belast en hen met een grote subsidie op een glijbaan naar pensioen zet?

Tot slot profiteren met name de hoogste inkomens van de subsidies op het eigen huis. Koen Caminada van de Universiteit Leiden heeft in 1999 uitgerekend dat de 30 procent rijkste mensen 78 procent van het voordeel van de hypotheekrenteaftrek in hun zak steekt. 45 procent van het fiscale voordeel komt bij de 7 procent rijkste mensen terecht. Zie zijn tabel 4. Deze gegevens moeten voorzichtig worden geïnterpreteerd omdat inmiddels allerlei zaken zijn veranderd in belastingtarieven en het fiscale regime voor het eigen huis. Maar aan de conclusie dat arm betaalt voor rijk valt niet te ontkomen.

Dus: de fiscale behandeling van het eigen huis bevordert het eigen huisbezit niet, is economisch schadelijk en veroorzaakt perverse inkomensherverdeling. Die subsidie moet dus verdwijnen. Maar hoe? Dat is het grootste probleem bij het eigen huis.

Het eigen huis zou idealiter naar box-3 moeten worden overgeheveld. Dan wordt het eigen huis beschouwd als een vorm van kapitaalinkomen, net als spaargeld of beleggingen. Betaalde hypotheekrente is dan aftrekbaar tegen het tarief van Box-3 (30 procent). Het eigen woningforfait zou moeten worden opgehoogd tot minimaal 5,7 procent van de WOZ-waarde.  De overdrachtsbelasting kan worden afgeschaft. De excessieve prikkels om huizen met hypotheekschuld te financieren verdwijnen door symmetrische fiscale behandeling van schuld en eigen geld geïnvesteerd in het eigen huis. En de overheid bespaart 15 miljard aan staatssteun voor huiseigenaren. Zie ook mijn bijdrage aan de studiecommissie belastingstelsel.

Natuurlijk kun je dit nooit op stel en sprong doen en een goed overgangsregime is noodzakelijk bij zo’n majeure ingreep. Bij het weghalen van alle subsidies zouden de huizenprijzen met 15-20 procent kunnen dalen.

De Jager heeft een punt dat je niet het economisch herstel wilt smoren met problemen op de huizenmarkt. Een goed overgangsregime voor het eigen huis compenseert huishoudens met een hogere restschuld (waarde hypotheek minus WOZ-waarde huis) meer dan huishoudens met een lage restschuld. Bovendien moeten nieuwe huiseigenaren delen in het overgangsregime.

Bovendien kun je een deel van de bespaarde subsidies gebruiken om de belastingen op arbeid te verlagen. Dat compenseert de koopkrachteffecten en vermindert de prijsdaling in de huizenmarkt.

Maar je kunt niet iedereen compenseren voor een prijsdaling. Dan bespaart de overheid niets en kun je net zo goed niet ingrijpen. Voor ingrepen bij het eigen huis geldt daarom: no pain, no gain. En dat is precies de reden waarom het eigen huis politiek zo gevoelig ligt: een goede ingreep kent altijd verliezers. Maar dit is geen argument om alles bij het oude te laten.

Voor een politieke analyse van de hypotheekrenteaftrek zie AJcomments.

Waarom deze blog?

Op deze weblog zal ik tot aan 9 juni 2010 commentaar geven op de verkiezingen. Ik schrijf voor iedereen die zich interesseert in (politieke) economie.

Nederland staat voor een historische opgave om de overheidsfinanciën te saneren. Het CPB presenteerde deze week cijfers waaruit bleek dat 29 mrd aan bezuinigingen of lastenverzwaringen nodig zijn om de overheidsfinanciën in het gareel te krijgen. Dit is het equivalent van meer dan zeven AOW-maatregelen. Daar zijn we nog wel een tijdje zoet mee. Ik vind dat politieke partijen transparant en open moeten zijn naar kiezers over wat zij willen.

Het zou mij niets verbazen als zij na de verkiezingen kiezers zullen overvallen met harde maatregelen die niet aan de orde zijn geweest bij de verkiezingen. Denk aan de verhoging van de AOW-leeftijd bij Balkenende-IV (die nu weer op de tocht staat).

Partijcongressen kunnen zich voor de verkiezingen niet uitspreken over de CPB-doorrekeningen van partijprogramma’s. Daarom dreigen politieke partijen verstoppertje te spelen met kiezers, of erger, zich schuldig te maken aan volksverlakkerij. Dat hebben we eerder gezien. In 2006 moffelde het CDA ingrepen in het ontslagrecht weg in de CPB-doorrekeningen zonder daarover met een woord te reppen in het verkiezingsprogramma. Het CDA verweet Wouter Bos vervolgens te liegen en te draaien…

Ook zitten politieke partijen in een catch-22. Vrijwel geen partij durft grote maatregelen aan te kondigen als een ander dat ook niet doet uit angst voor de toorn van de kiezer. Dus verbergt iedereen zich achter economische smoesjes om het nu maar wat rustiger aan te doen.

Wouter Bos schreef bijvoorbeeld op zijn weblog dat 29 mrd bezuinigen tot aan 2015 economisch niet verstandig is. Inderdaad, dat is niet economisch verstandig. Maar de teugels kunnen alleen worden gevierd als partijen zich langdurig binden aan harde maatregelen. Zonder dat politieke commitment aan impopulaire maatregelen, is minder bezuinigen ongeloofwaardig en lijkt teveel op potverteren.

Jan-Kees de Jager, de Minister van Financiën, zei gisteren dat ingrepen in de hypotheekrenteaftrek nu onverstandig zijn. Inderdaad, zijn economische redenering klopt dat meer onrust op de woningmarkt niet bevorderlijk is voor economisch herstel. Maar ieder serieus debat over de hypotheekrenteaftrek gaat over de lange termijn waarin overgangstermijnen van soms tientallen jaren worden gebruikt. De Jager ondermijnt met zijn opmerkingen het maatschappelijke debat over de fiscale behandeling van het eigen huis – een van de economisch meest bizarre subsidies die in Nederland bestaat.

Zo kan iedere politicus smoesjes – verpakt als economisch zinnige argumenten – verzinnen om voorlopig maar even niets te doen. En dat is precies wat Nederland nu niet nodig heeft.

Ik zal de economische plannen van politieke partijen en politici becommentariëren. Ik probeer ook journalisten die economische fouten maken te corrigeren. En ik zal een archief aanleggen met verwijzingen naar wetenschappelijk onderzoek en beleidsanalyses die van belang zijn om de plannen van politieke partijen te beoordelen. Ik hoop dat deze blog helpt om het politiek-economische debat tijdens de verkiezingen naar een hoger niveau te tillen.

Bas Jacobs